Το rebranding ενός νεοναζί
Βρισκόμαστε δύο καλοκαίρια πριν, και κάθομαι με έναν πιτσιρικά σε μια παραλία στην Ικαρία. Νομίζω πως έχει μόλις τελειώσει το Λύκειο. Χαζεύει απορροφημένος στο κινητό του, ώσπου κάποια στιγμή γυρνάει, μου δείχνει τα βίντεο που βλέπει, και λέει όλος ενθουσιασμό: δες πώς τους ταπώνει ο Κασιδιάρης.
Δεν είχα καμία όρεξη να δω τον Κασιδιάρη. Όχι να ταπώνει, δεν θα ήθελα να τον δω να ξύνει τη μύτη του, να χορεύει, να περπατά, ή απλώς να κάθεται.
Για ποιο λόγο να αφιερώσω χρόνο σε έναν υμνητή των ναζί, με τατουάζ σβάστικα στο μπράτσο· έναν άνθρωπο που έχει αποδειχθεί πως, επί χρόνια, εκπαίδευε άλλα μέλη της Χρυσής Αυγής στη χρήση όπλων και τα μαχαιρώματα· της Χρυσής Αυγής που, υπό τον μανδύα του πολιτικού Κόμματος, συνδύαζε τη λατρεία του Χίτλερ με μπραβιλίκια σε καταστήματα σε όλο τον Πειραιά και εκατοντάδες βίαιες επιθέσεις κατά μεταναστών και «αντιφρονούντων»;
Γιατί να ενδιαφέρομαι να δω έναν νεοναζί; Υπάρχει, όμως, μια διαφορά. Εγώ γνωρίζω τα παραπάνω.
Τα γνωρίζω γιατί όταν μεγάλωνα στην Αθήνα, τη δεκαετία του 2000, η εγκληματική δράση της Χρυσής Αυγής κατά -Αλβανών κυρίως- μεταναστών γινόταν γνωστή.
Όταν ενηλικιώθηκα, το 2010, είχα ήδη γνωρίσει μέσα από ραπ τραγούδια την ιδεολογία του μίσους και τις επιθέσεις της (και αυτό ήταν το πρώτο ζήτημα για το οποίο έγραψα ποτέ).
Σταύρος Μαλιχούδης
Τον Οκτώβριο του 2013 δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Books' Journal, και στη συνέχεια την εφημερίδα Έθνος, ένα κείμενό μου για το γιατί η Χρυσή Αυγή μισεί το ελληνικό χιπ χοπ.
Όταν, τα επόμενα χρόνια, τεκμηριώθηκαν οι εγκληματικές πρακτικές της, βρισκόμουν σε ηλικία που μπορούσα να αφομοιώσω όσα αποκαλύπτονταν.
Το 2013, όταν η Χρυσή Αυγή δολοφόνησε τον Σαχζάτ Λουκμάν και λίγο μετά τον Παύλο Φύσσα, ήμουν 21 ετών. Ο σημερινός 21χρονος ήταν, τότε, οκτώ ετών. Ο σημερινός 18χρονος ήταν μόλις πέντε ετών.
Λείπουν το βίωμα και η μνήμη
Αυτή είναι μια συνθήκη που συχνά αμελούμε στον δημόσιο διάλογο.
Όπως θύμισε αυτές τις μέρες η συνάδελφος Μελπομένη Μαραγκίδου, η δολοφονία Φύσσα καθόρισε πολλούς από εμάς, που βρισκόμαστε κοντά ηλικιακά, αλλά τα παιδιά που θα ψηφίσουν για πρώτη φορά σε λίγους μήνες «δεν έχουν το βίωμα και τη μνήμη».
Εμείς είδαμε σε δελτία ειδήσεων φωτογραφίες Χρυσαυγιτών με ναζιστικές στολές, βίντεο στα οποία ο Κασιδιάρης προτρέπει τους κατοίκους του Ασπρόπυργου να «ξεφορτωθούν τα ανθρώπινα σκουπίδια», αναφερόμενος στους Ρομά της περιοχής.
Τα νέα παιδιά βλέπουν σε TikTok, Youtube και Instagram έναν τύπο που «τα χώνει» με ορμή, και μιλάει για τους «διεφθαρμένους και προδότες πολιτικούς».
Εμείς ίσως θυμόμαστε τα χρόνια εκείνα, που μετανάστες εξαφανίζονταν πέριξ της Ομόνοιας ένα βράδυ, δίχως οι συμπατριώτες τους να μάθουν ξανά νέα τους. Τα νέα παιδιά βλέπουν τον Κασιδιάρη να επαναλαμβάνει ξανά και ξανά πως «είναι αθώος», πως τον πολεμούν «λόγω της αγάπης του για την πατρίδα».
Αλλά πώς βρέθηκε να αποτελεί το σύγχρονο πρόσωπο της ελληνικής Ακροδεξιάς;
Το ιστορικό στη βία
Με καταγωγή από τη Μάνη, όπως και ο ιδρυτής της Χρυσής Αυγής, Νίκος Μιχαλολιάκος, ο Κασιδιάρης εντάχθηκε από νεαρή ηλικία στη νεοναζιστική οργάνωση.
Πριν η Χρυσή Αυγή αποκτήσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, όταν έπαιρνε κάτω του 1% στις εθνικές εκλογές, η δράση της εστιαζόταν κυρίως σε καταδρομικές επιθέσεις.
Σε μια τέτοια, του 2007, εμφανίζεται να εμπλέκεται και ο ίδιος. Ένα αμάξι μπήκε στην πανεπιστημιούπολη της Αθήνας. Τα άτομα που επέβαιναν στο εσωτερικό του κατέβηκαν και επιτέθηκαν σε έναν φοιτητή, τον οποίον χτύπησαν με ρόπαλα, μαχαίρωσαν, και άφησαν αιμόφυρτο.
Μια καθηγήτρια πανεπιστημίου, που τύχαινε να περνάει από το σημείο, συγκράτησε την πινακίδα του αυτοκινήτου. Πήγε στις Αρχές. Η περιπέτεια που ακολούθησε, όπως την περιγράφει η ίδια:
«Μετά από μέρες ο αστυνομικός σε ενημερώνει ότι το αυτοκίνητο ανήκει σε έναν “Κασιδιάρη” που είναι μέλος της νεοναζιστικής συμμορίας. Σου προτείνει να μην ανακατευτείς. (Θα αποδειχτεί ότι έχει δίκιο)».
Και λίγο πιο κάτω:
«Ο εισαγγελέας κι ο δικαστής αφήνουν τον δικηγόρο να σε προσβάλλει και να σου μιλάει σαν να είσαι εγκληματίας. Αντιμετωπίζουν τελείως αδιάφορα τη μαρτυρία σου. Μια δημοσιογράφος με καρφάκια, δηλώνει ότι πολύ εύκολα θα μπορούσες να βρεις τον αριθμό του αυτοκινήτου από το Indymedia. Δεν ήξερες καν την ύπαρξη του Indymedia. Κρίνεσαι αναξιόπιστη μάρτυρας, αντίθετα με τους φίλους του κατηγορούμενου που δηλώνουν ότι τον είδαν το πρωί με το αυτοκίνητο, που κρίνονται πιο αξιόπιστοι παρόλο που δεν προσκομίστηκε καμία απόδειξη ότι όντως το αυτοκίνητο ήταν αλλού. Η δίκη τελείωσε. Αθώος».
Ο Κασιδιάρης αθωώθηκε το 2014 λόγω αμφιβολιών. Μήνυσε για συκοφαντική δυσφήμιση την καθηγήτρια, που επίσης αθωώθηκε. Ο Κασιδιάρης ήταν μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου της Χρυσής Αυγής, στην οποία όμως έως το τέλος ίσχυε η απόλυτη αρχή του Αρχηγού: τις αποφάσεις λάμβανε ο Μιχαλολιάκος.
Έτσι, ουσιαστικότερη επί χρόνια ήταν η συμβολή του στη στρατιωτική εκπαίδευση των Χρυσαυγιτών, που συγκροτούσαν τα τάγματα εφόδου. Στη δίκη της Χρυσής Αυγής, πρώην μέλος κατέθεσε πως ο Κασιδιάρης έπαιρνε τους μικρότερους σε νυχτερινές επιθέσεις κατά μεταναστών.
Κατέθεσε πως, την πρώτη φορά που χτύπησε με σιδερογροθιά έναν μετανάστη από το Πακιστάν, ο Κασιδιάρης τον συνεχάρη:
«Μπράβο, ρε πιτσιρίκο, τώρα ψήνεσαι!»
Η διάσπαση της Χρυσής Αυγής
Μετά τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα από τη Χρυσή Αυγή, στις 18 Σεπτεμβρίου 2013, τα ηγετικά στελέχη προφυλακίζονται. Ο Κασιδιάρης αποτυπώνει την εμπειρία του σε ένα «πολιτικό ημερολόγιο φυλακής» που εκδίδεται το 2015.
Στο εξώφυλλο υπάρχουν τρεις φωτογραφίες του. Σε μια εξ αυτών, παρουσιάζεται η φρεσκοχτυπημένη σβάστικα στο μπράτσο του.
Στις 7 Οκτωβρίου 2020, η μακρά δικαστική διαδικασία ολοκληρώνεται, με καταδικαστικές ποινές για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης στην ηγεσία της Χρυσής Αυγής. Ο Κασιδιάρης παραδίδεται στις Αρχές δύο εβδομάδες μετά, προκειμένου να εκτίσει ποινή 13,5 ετών.
Η διαφαινόμενη καταδίκη είχε οδηγήσει σε προστριβές τουλάχιστον από το 2019. Κάποιοι βουλευτές και ο ευρωβουλευτής Γιάννης Λαγός είχαν ανεξαρτητοποιηθεί, πρώην στελέχη είχαν μιλήσει για την εσωτερική δομή της Χρυσής Αυγής.
Ο ίδιος ο Κασιδιάρης είχε θέσει ζήτημα ηγεσίας, αμφισβητώντας για πρώτη φορά τον Νίκο Μιχαλολιάκο. Είχε υποστηρίξει πως, για να ανακάμψει η Χρυσή Αυγή, θα έπρεπε να βρεθεί εκείνος στην ηγεσία της.
Είχε πλέον αλλάξει στάση. Πίστευε πως είχε φτάσει η ώρα να βγει ο ίδιος μπροστά.
Influencer από τον Δομοκό
Πέντε ημέρες μετά την άφιξή του Κασιδιάρη στις φυλακές Δομοκού, αναρτάται στο κανάλι του στο Youtube το πρώτο ηχογραφημένο μήνυμά του, με αφορμή την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 2020.
Είναι μόνο η αρχή. Στους μήνες που ακολουθούν, μέσα από τον Δομοκό, ο Κασιδιάρης θα ακουστεί σε δεκάδες παρεμφερή βίντεο, και θα συμμετάσχει ως καλεσμένος σε ραδιοφωνικές και διαδικτυακές εκπομπές, καθώς και podcasts.
Θα ιδρύσει το Κόμμα Έλληνες για την Πατρίδα και θα «συντονίσει» το συνέδριο του Κόμματος. Θα είναι κεντρικός ομιλητής σε σχετικές εκδηλώσεις.
Έναν χρόνο αργότερα, τον Οκτώβριο του 2021, με τη συνάδελφό μου Ηλιάνα Παπαγγελή θα καταγράψουμε την πρακτική με την οποία ο Κασιδιάρης επιχειρούσε να εδραιωθεί ως κύριος εκφραστής της εγχώριας Ακροδεξιάς.
Iliana Papangeli
Αξιοποιώντας το δικαίωμα των κρατουμένων να έχουν τηλεφωνικές επικοινωνίες, έκανε μακρές τοποθετήσεις που ηχογραφούσαν οι συνομιλητές του, και στη συνέχεια δημοσιεύονταν στο Youtube.
Το πλαίσιο, δεδομένων των συνθηκών, ήταν ιδανικό:
- Πρώτον, μπορούσε να μιλάει επί μακρόν, χωρίς αντίλογο, δίχως να χρειάζεται να τεκμηριώσει ή να αποδείξει τα λεγόμενά του,
- Δεύτερον, το έπραττε μέσα από τη φυλακή, υπογραμμίζοντας διαρκώς πως βρίσκεται σε «φυλακή υψίστης ασφαλείας», όπου τον είχε οδηγήσει η «αγάπη του για την πατρίδα».
Μια ημέρα μετά τη δημοσίευση του ρεπορτάζ μας, ανακοινώθηκε περιορισμός στις τηλεφωνικές συνομιλίες του Κασιδιάρη, καθώς κρίθηκε πιθανό οι τοποθετήσεις του να υποκινούν σε «μίσος, εξέγερση ή άλλες έκνομες ενέργειες».
Συνέχεια μετά την απαγόρευση
Η «φραγή στα κηρύγματα μίσους του Κασιδιάρη», όπως παρουσιάστηκε η κυβερνητική παρέμβαση, έδωσε τη δυνατότητα στη Νέα Δημοκρατία να επιδείξει αντανακλαστικά — με ένα χρόνο καθυστέρηση.
Πρόσφερε, επίσης, μια πρόσκαιρη ικανοποίηση σε μας για τη δουλειά μας. Αλλά κράτησε μόλις δυόμισι εβδομάδες.
Σε νέα έρευνα που κάναμε με το Σημείο για τη Μελέτη και την Αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς (δημοσιεύθηκε επίσης στην Εφημερίδα των Συντακτών), καταγράψαμε το τέχνασμα, μέσα από το οποίο τα προπαγανδιστικά βίντεο του Κασιδιάρη (βελτιωμένα μάλιστα!) ανέβαιναν και πάλι στο Youtube.
Ηλιάνα Παπαγγελή, Σταύρος Μαλιχούδης*
Ορίστε πώς γινόταν:
- στην αρχή του βίντεο εμφανίζονταν δικηγόροι του Κασιδιάρη, οι οποίοι δήθεν έθεταν ερωτήματα σχετικά με την δικαστική του υπόθεση,
- εκείνος αξιοποιούσε την ευκαιρία για να μιλήσει και πάλι για τα πάντα: από την κυβερνητική διαχείριση της πανδημίας έως τις υποκλοπές,
- ενώ δεν κουραζόταν να επαναλαμβάνει πως καταδικάστηκε «για συναυλίες» στις οποίες είχε δώσει το παρών, πως στη δικογραφία δεν υπήρχε «κανένα επιβαρυντικό στοιχείο» για τον ίδιο.
Δημοσιογράφοι όπως ο Δημήτρης Ψαρράς, που γνωρίζει όσο ελάχιστοι την εγχώρια Ακροδεξιά τις τελευταίες δεκαετίες, τεκμηρίωσαν γιατί ο Κασιδιάρης δεν κατηγορείτο για κάποια συναυλία, αλλά για την εμπλοκή του σε συγκεκριμένα εγκληματικά περιστατικά.
Δημήτρης Ψαρράς
Βίντεο με βίντεο, όμως, ο Κασιδιάρης αξιοποίησε την ανοχή της κυβέρνησης προκειμένου να ανασυστήσει πλήρως τον εαυτό του σε ένα πρωτοφανώς ευρύ ακροατήριο.
Αντισυστημικός;
Σήμερα ο Κασιδιάρης παρουσιάζεται ως αντισυστημικός. Στην ιστοσελίδα του Κόμματος που ίδρυσε μέσα από τη φυλακή διατίθεται προς πώληση, έναντι 20 ευρώ, κοντομάνικο με τη στάμπα Antisystemic.
Σε πιο πρόσφατο βιβλίο του συστήνεται ως «ο πρώτος πολιτικός κρατούμενος στην Ευρώπη». Είναι αμφίβολο εάν οι δύο όροι ευσταθούν. Ιδίως ως προς τον χαρακτηρισμό του αντισυστημικού, υπάρχουν ορισμένες κραυγαλέες παράμετροι:
- Πριν τη δολοφονία Φύσσα: η Χρυσή Αυγή τύγχανε για χρόνια μιας άτυπης προστασίας από την Αστυνομία, με ορατές ενδείξεις συνεργασίας σε περιπτώσεις διαδηλώσεων, επεισοδίων, κ.ο.κ.
- Μετά τη δολοφονία Φύσσα: η Χρυσή Αυγή εμφανίζεται να έχει τέτοια διείσδυση στο κράτος, που στελέχη της καταγράφονται να λένε πως έπρεπε να διορίσουν «δικό τους» ιατροδικαστή, για να έχουν ευνοϊκότερη μεταχείριση.
- Στη φυλακή: παρότι στον Δομοκό επικρατούν συνθήκες υπερπληθυσμού, τα ηγετικά στελέχη της Χρυσής Αυγής εξασφαλίζουν γρήγορα «μεροκάματα», που μειώνουν τον πραγματικό χρόνο έκτισης ποινής. Ο Κασιδιάρης βρίσκεται βοηθός νοσοκόμος.
- Το Κόμμα: Όταν ανακοινώνεται το Κόμμα του, πρόεδρός του είναι πρώην αντεισαγγελέας του Αρείου Πάγου. Πιθανόν όχι η πιο αντισυστημική επιλογή.
Η μοναξιά του Αρχηγού
Τα περισσότερα στελέχη της Χρυσής Αυγής αποφυλακίστηκαν πριν τον Κασιδιάρη. Αλλά κανείς τους δεν διεκδίκησε δημόσια να βγει μπροστά, με τον τρόπο που το έκανε ο ίδιος, ούτε έτυχε αντίστοιχης προβολής από τα Μέσα Ενημέρωσης.
Μέσα από τη φυλακή, σε ένα ιστολόγιο με το όνομά του, δημοσιεύονταν κάθε λίγες μέρες σημειώματα του Νίκου Μιχαλολιάκου. Το περιεχόμενό τους μαρτυρούσε την εικόνα ενός πρώην Αρχηγού, που έχει μείνει μόνος, αδικημένος και πικραμένος από την αχαριστία.
Φεύγοντας από τη Χρυσή Αυγή το 2019, ο Γιάννης Λαγός και άλλα πρώην στελέχη (π.χ. Γερμενής, Ηλιόπουλος) ίδρυσαν την ΕΛΑΣΥΝ. Το πρώτο διάστημα της ποινής του, ο Λαγός μιλούσε επίσης από τον Δομοκό σε βίντεο στο Youtube.
Οι τελευταίες παρεμβάσεις του εμφανίζονται να έχουν γίνει τέσσερα χρόνια πριν, ενώ το 2023 η ΕΛΑΣΥΝ ανέστειλε τη λειτουργία της. Η ιστοσελίδα της βρίσκεται εκτός λειτουργίας και διατίθεται προς πώληση.
Τις τελευταίες ημέρες, στο σάιτ της Χρυσής Αυγής αναρτώνται ορισμένα σύντομα σχόλια.
Σε ένα εξ αυτών, όσοι έχουν απομείνει στη νεοναζιστική οργάνωση βάλλουν κατά του πρώην «συναγωνιστή» τους, με αφορμή πρόσφατη δήλωση της δικηγόρου του Κασιδιάρη, Βάσως Πανταζή, πως ο πελάτης της αποκηρύσσει τις θέσεις της Χρυσής Αυγής:
«Ο ίδιος τα πιστεύει όλα αυτά; Δεν γνώριζε τόσα χρόνια, τις θέσεις και την ιδεολογία της Χρυσής Αυγής, ο επί 7 χρόνια εκπρόσωπος τύπου της Χρυσής Αυγής;».
Ο Κασιδιάρης έχει καταφέρει να αποσυνδεθεί σε σημαντικό βαθμό από μια δεκαετή και πλέον πορεία, κατά την οποία ανελίχθηκε σε σημαίνον στέλεχος μιας νεοναζιστικής οργάνωσης, που δήλωνε ανοιχτά ότι απεχθάνεται τον κοινοβουλευτισμό.
Εκείνο που εύλογα δημιουργεί απορία είναι το γιατί τόσο πολλά Μέσα δείχνουν μιαν απρόσμενη σπουδή να ενισχύσουν την προσπάθειά του. Από τοπικές ιστοσελίδες έως τηλεοπτικούς σταθμούς εθνικής εμβέλειας.
Νεοναζί είναι
Στα μεγάλα ελληνικά Μέσα υπάρχει μια παρεξήγηση: πως θα πρέπει να καλύπτουν οτιδήποτε συμβαίνει.
Πρόκειται για μια αντίληψη που εκπορεύεται λιγότερο από μια προσήλωση σε κάποια «αντικειμενικότητα», και περισσότερο από μια οπτική που λέει: οι άλλοι θα το καλύψουν, το θέμα φέρνει κλικ ή προβολές, εμείς θα το χάσουμε;
Οι δημοσιογράφοι δεν είμαστε ρομπότ, όμως, και οφείλουμε να εξετάζουμε κριτικά τις περιστάσεις.
Σε μια συνέντευξή του στους συναδέλφους του omniaTV, ο συνιδρυτής του φωτογραφικού πρακτορείου SOOC, Μενέλαος Μυρίλλας, εξηγεί πίσω στο 2017 πως, αφού είδε από κοντά τις πρακτικές της Χρυσής Αυγής, αποφάσισε πως πλέον «δεν θέλω να έχω να κάνω με σένα, ούτε να σε φωτογραφίσω».
Όταν δημοσιογράφοι και φωτορεπόρτερ αντιλαμβάνονται επικινδυνότητα στη στάση κάποιου, έχουν το δικαίωμα (και κρίνονται γι’ αυτό) να επιλέξουν να μην τον αναδείξουν.
Με πολύ απλά λόγια, το ότι ένας άνθρωπος που δηλωμένα εχθρεύεται τη δημοκρατία θέλει να του δοθεί βήμα για την προπαγάνδα του, δεν σημαίνει ότι είμαστε υποχρεωμένοι να το παρέχουμε.
Σε πρόσφατη ανάρτησή του, ο συνταγματολόγος Ξενοφών Κοντιάδης ανέφερε πως, κατά την παρουσία του σε τηλεοπτική εκπομπή, σχολίασε ότι με βάση το Σύνταγμα ο Κασιδιάρης δεν έχει περιθώριο να είναι υποψήφιος στις επόμενες εκλογές.
Αποχαιρετώντας τον, η παρουσιάστρια είπε πως θα έχουν την ευκαιρία να συζητήσουν και άλλη φορά για το θέμα. Ο Κοντιάδης διαφώνησε: όχι, δεν έχουμε κάτι να πούμε, αυτά είναι τα δεδομένα. Γιατί να συντηρείται η κουβέντα για ένα ανυπόστατο ζήτημα;
Πρέπει για κάποιο ζήτημα να αναφερθούμε δημοσιογραφικά στον Κασιδιάρη; Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να ακολουθήσουμε την ατζέντα του. Θα πρέπει, όπως αναφέρει το Σημείο, να θυμίζουμε ποιος είναι ο χαμογελαστός άνδρας που άλλοι άνδρες με ύποπτα τατουάζ σπεύδουν να υποδεχθούν.
Θα πρέπει να θυμίζουμε ότι ο Κασιδιάρης αρνείται το Ολοκαύτωμα, θαύμαζε τον Χίτλερ, συντόνιζε βίαιες επιθέσεις και είχε για χρόνια κομβικό ρόλο στην ηγετική ομάδα μιας εγκληματικής οργάνωσης, που συνδύαζε ναζιστικές απόψεις και βρώμικο χρήμα.
Θα πρέπει να θυμίζουμε ότι δεν δίστασε, στο εξώφυλλο του βιβλίου του, να εμφανίσει τη σβάστικα που χτύπησε στο μπράτσο. Θα πρέπει να θυμίζουμε, δηλαδή, ότι ο Ηλίας Κασιδιάρης είναι νεοναζί.
