Όταν το Λιμενικό λέει ψέματα

Τον Μάρτιο του 2020, ένα σκάφος της δανικής ακτοφυλακής βρισκόταν στο Αιγαίο, συμμετέχοντας στις επιχειρήσεις της Ευρωπαϊκής Ακτοφυλακής (Frontex), όταν το πλήρωμά του έλαβε μια εντολή που τους ξάφνιασε.

Η εντολή είχε δοθεί από το αρχηγείο του ελληνικού Λιμενικού Σώματος, στην Ακτή Μιαούλη, στον Πειραιά.

Οι Δανοί είχαν μόλις διασώσει 33 ανθρώπους από μια φουσκωτή βάρκα, στα ανοιχτά της Κω. Είχαν μεταφέρει τους διασωθέντες στο δικό τους σκάφος. Κι εκεί ήταν, πλέον, ασφαλείς. Οπότε, γιατί οι Έλληνες τους ζητούσαν να επιστρέψουν τους διασωθέντες στη βάρκα τους, να τη ρυμουλκήσουν πίσω στα τουρκικά ύδατα, και να τους εγκαταλείψουν εκεί;

Θεωρώντας πως κάτι τέτοιο θα εξέθετε γυναίκες, άνδρες, και παιδιά σε κίνδυνο, οι Δανοί λιμενικοί δεν υπάκουσαν στην εντολή — αποβίβασαν τους διασωθέντες στην Κω. 

Οι επικεφαλής τους μίλησαν για το περιστατικό σε Μέσο της χώρας τους, ενώ η τότε υπουργός Άμυνας της Δανίας, Τρίνε Μπράμσεν, που τις επόμενες μέρες επισκέφθηκε το πλήρωμα, εξέφρασε την ικανοποίησή της για την στάση των συμπατριωτών της.

Το ελληνικό Λιμενικό δεν σχολίασε ποτέ το συμβάν.

Η αξιοπιστία του Λιμενικού

Στις 4 Φεβρουαρίου 2026, ένα ναυάγιο σημειώθηκε κοντά στις ακτές της Χίου, το οποίο είχε ως αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους τουλάχιστον 15 άνθρωποι, και 25 ακόμη να τραυματιστούν. Πώς προκλήθηκε το ναυάγιο;

• Το Λιμενικό υποστηρίζει πως εντοπίστηκε βάρκα προσφύγων, και ακολούθησε καταδίωξη, κατά την οποία το φουσκωτό των προσφύγων εμβόλισε το σκάφος του Λιμενικού (γίνεται ένα φουσκωτό να εμβολίσει ένα περιπολικό σκάφος;)
• Οι επιζώντες υποστηρίζουν πως βρίσκονταν στη θάλασσα και, πριν καλά-καλά καταλάβουν τι συμβαίνει, το σκάφος του Λιμενικού εμβόλισε την βάρκα τους.

Τις ημέρες που ακολούθησαν το ναυάγιο, μέλη της κυβέρνησης και προβεβλημένοι δημοσιογράφοι μας κάλεσαν να πιστέψουμε a priori το Λιμενικό. Θα πρέπει να δεχτούμε όσα υποστηρίζει, είπαν.

Η πραγματικότητα είναι πως καμία σκιά δεν θα υπήρχε, εάν το Λιμενικό απλώς κατέγραφε οπτικά όσα συνέβησαν. Γιατί δεν υπάρχει καταγραφή; Το Λιμενικό υποστήριξε πως το σκάφος διέθετε καταγραφικό σύστημα μεν, αλλά το πλήρωμα δεν είχε προμηθευτεί κάρτα μνήμης – μια απλή SD card.

Σας φαίνεται η αιτιολογία δυσανάλογη της σοβαρότητας ενός πολύνεκρου ναυαγίου; Δεν είναι η πρώτη φορά.

Το χαλασμένο καταγραφικό της Πύλου

Τον Ιούνιο του 2023, η Ελλάδα γνώρισε το μεγαλύτερο ναυάγιο της σύγχρονης ιστορίας της, στα ανοιχτά της Πύλου. Εσωτερικά έγγραφα της Frontex επιβεβαιώνουν τον απολογισμό: τουλάχιστον 600 γυναίκες, άνδρες, και παιδιά έχασαν τη ζωή τους.

Και σε εκείνη την περίπτωση, στο σημείο βρισκόταν ένα μόνο σκάφος του ελληνικού Λιμενικού. Το υπερσύγχρονο ΠΠΛΣ-920, το οποίο είχε αγοραστεί από ιταλική εταιρεία για πάνω από 10 εκατ. ευρώ.

Το συγκεκριμένο σκάφος διέθετε ένα σύστημα καταγραφής τελευταίας τεχνολογίας. Αλλά σε εκείνη την περίπτωση, ο δικηγόρος των λιμενικών της Πύλου υποστήριξε σε μένα και τον συνάδελφό μου, Γιώργο Χρηστίδη, πως το (υπερσύγχρονο) καταγραφικό του (υπερσύγχρονου) σκάφους «χάλασε» το 2021 — την ίδια χρονιά που αγοράστηκε.

Το σκάφος επιχειρούσε επί δύο συναπτά έτη, με ένα βασικό του σύστημα εκτός λειτουργίας, δίχως να ληφθεί πρόνοια για την επισκευή του.

Τα επιχειρήματα του Λιμενικού δοκιμάζουν την λογική μας: θα δεχόμασταν εύκολα μια τέτοια εξήγηση από κάποιον άλλο φορέα; Γιατί, λοιπόν, να δεχθούμε τέτοιους ισχυρισμούς από ένα οργανωμένο, εκπαιδευμένο, και καλά εξοπλισμένο κρατικό σώμα;

Καλύπτω την άφιξη ανθρώπων από άλλες χώρες στην Ελλάδα από το 2016. Μέσα σε αυτή τη δεκαετία, το ελληνικό Λιμενικό έχει πιαστεί να ψεύδεται:

• στα Μέσα Ενημέρωσης στην Ελλάδα και το εξωτερικό,
• στα στελέχη των άλλων Λιμενικών Σωμάτων,
• σε ευρωβουλευτές και εκπροσώπους διεθνών οργανισμών.

Στο σημερινό newsletter, θα δούμε γιατί πρέπει να είμαστε καχύποπτοι απέναντι στους ισχυρισμούς του Λιμενικού.

Μάρτιος 2021: Μια σημαντική συνάντηση

Τον Μάρτιο του 2021, συγκροτήθηκε για συνεδρίαση μια ομάδα εργασίας που είχε συστήσει το Διοικητικό Συμβούλιο της Frontex. Συμμετείχαν εκπρόσωποι από οκτώ ευρωπαϊκές χώρες (Ελλάδα, Γερμανία, Γαλλία, Νορβηγία, Σουηδία, Ρουμανία, Ελβετία, Ουγγαρία) και την Κομισιόν.

Αντικείμενο εργασίας της συγκεκριμένης ομάδας αποτελούσε η διερεύνηση των αυξανόμενων περιστατικών επαναπροωθήσεων προσφύγων από το ελληνικό Λιμενικό στο Αιγαίο.

Με λίγα λόγια: λιμενικοί άλλων ευρωπαϊκών χωρών (π.χ. Σουηδία, Νορβηγία), που συνέδραμαν στο Αιγαίο, γίνονταν τακτικά μάρτυρες πρακτικών του ελληνικού Λιμενικού που πιθανώς ήταν παράνομες. Έτσι, δημιουργήθηκε μια ομάδας εργασίας για να εξετάσει συγκεκριμένα περιστατικά.

Ένα από αυτά έλαβε χώρα το βράδυ της 18ης Απριλίου 2020. Αφορούσε τον εντοπισμό μιας φουσκωτής βάρκας στα ελληνικά ύδατα από αεροσκάφος επιτήρησης της Frontex.

Όταν την εντόπισε το αεροσκάφος, η βάρκα ήταν άδεια κι ένα σκάφος του ελληνικού Λιμενικού την ρυμουλκούσε στα τουρκικά ύδατα.

Όπως διαπιστώθηκε, οι περίπου 20-30 άνθρωποι, που επέβαιναν στη βάρκα, είχαν μεταφερθεί στο σκάφος του Λιμενικού. Όταν έφτασαν στα τουρκικά ύδατα, οι Έλληνες λιμενικοί τους επέστρεψαν στη βάρκα τους κι εγκατέλειψαν το σημείο.

Ψέματα του Λιμενικού σε συναδέλφους

Όταν κλήθηκε να παρουσιάσει τη δική του εκδοχή των γεγονότων, το ελληνικό Λιμενικό υποστήριξε πως πήρε τους ανθρώπους στο σκάφος, εξέτασε την ατομική κατάσταση του καθενός, και αφού κανείς δεν έθεσε εξέφρασε αίτημα για παροχή διεθνούς προστασίας στην Ελλάδα, τους επέστρεψε στη βάρκα τους.

Το Λιμενικό υποστήριξε, επίσης, πως ήρθε σε συνεννόηση με το τουρκικό Λιμενικό προκειμένου οι Τούρκοι να τους παραλάβουν όταν βρίσκονταν σε τουρκικά ύδατα.

Οι κάμερες του αεροσκάφους της Frontex, ωστόσο, λειτουργούσαν. Και είπαν μια διαφορετική ιστορία. Από το οπτικό υλικό, αφενός δεν εμφανίζεται στο σημείο κανένα σκάφος της τουρκικής ακτοφυλακής, αφετέρου η μηχανή της βάρκας των προσφύγων εμφανίζεται να έχει αφαιρεθεί.

Αντίστοιχα είναι και τα άλλα περιστατικά:

• Σε δύο εξ αυτών, από το ραντάρ προκύπτει σαφώς πως η βάρκα των προσφύγων βρίσκεται στα ελληνικά ύδατα, και άρα θα πρέπει να δοθεί βοήθεια στους ανθρώπους που επιβαίνουν σε αυτή. Το Λιμενικό, ωστόσο, καταγράφει το περιστατικό ως «αποτροπή εισόδου».
• Σε ένα άλλο, σκάφος της σουηδικής ακτοφυλακής εντοπίζει βάρκα προσφύγων, εντός των ελληνικών υδάτων. Καθώς απομακρύνεται από το σημείο, αφήνοντας το ελληνικό Λιμενικό να επιληφθεί, το πλήρωμα των Σουηδών βλέπει στο ραντάρ τους Έλληνες να ρυμουλκούν τη βάρκα των προσφύγων πίσω στα τουρκικά ύδατα.

Η ομάδα εργασίας κατέληξε πως «εφόσον είναι δυνατόν», για να αποφευχθούν τέτοια περιστατικά, θα πρέπει πλέον να «τεκμηριώνονται με συνεχή βιντεοσκόπηση» όλες οι δράσεις μέσων της Frontex που επιχειρούν στο Αιγαίο, καθώς και των ελληνικών σκαφών που έχουν χρηματοδοτηθεί μέσω της Frontex.

Η σύσταση αφορούσε και τα σκάφη του Λιμενικού σε Πύλο και Χίο. 

Copy-paste απαντήσεις στους δημοσιογράφους

Εάν βρισκόμαστε σήμερα σε θέση να έχουμε γνώση των άνωθι περιστατικών, αυτό οφείλεται στις προβλέψεις διαφάνειας και λογοδοσίας που ισχύουν σε ευρωπαϊκούς οργανισμούς, όπως η Frontex.

Πρακτικά από συναντήσεις αναρτώνται στο Διαδίκτυο, ενώ οι δημοσιογράφοι (αλλά και κάθε πολίτης στην ΕΕ) μπορούν να ζητήσουν να τους κοινοποιηθούν συγκεκριμένα έγγραφα.

Με το ελληνικό Λιμενικό, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι εκπρόσωποι του Σώματος σπανίως απαντούν στα ερωτήματα που τίθενται, κι όταν το κάνουν κατά βάση παραθέτουν την ίδια απάντηση, εδώ και χρόνια.

Ορίστε πώς μοιάζει μια απάντηση του Λιμενικού, ασχέτως του ερωτήματος που έχει τεθεί.

Η μεγάλη έρευνα της OLAF

Αλλά την ακριβέστερη γνώση, για τον τρόπο με το οποίο το ελληνικό Λιμενικό εξαπατούσε ακόμα και τα στελέχη των άλλων ευρωπαϊκών Λιμενικών Σωμάτων, έχουμε από μια έρευνα των λεγόμενων «αδιάφθορων» της Ευρωπαϊκής Ένωσης – της OLAF.

Η OLAF (Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Καταπολέμησης της Απάτης) ιδρύθηκε το 1999, με αποστολή να διερευνά τις περιπτώσεις διαφθοράς εντός των ευρωπαϊκών οργανισμών.

Η έρευνα της OLAF ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2020. Περίπου ένα μήνα νωρίτερα, η υπηρεσία είχε λάβει καταγγελίες για επαναπροωθήσεις στο Αιγαίο, οι οποίες όχι απλώς βρίσκονταν σε γνώση των στελεχών της Frontex, αλλά και στελέχη της Frontex έθεταν εμπόδια στην καταγραφή τους.

Η έρευνα της OLAF βασίστηκε σε ένα πρωτοφανές επίπεδο πρόσβασης: οι ερευνητές πήγαν στη Βαρσοβία (όπου βρίσκονται τα κεντρικά της Frontex), επιθεώρησαν τις εγκαταστάσεις, σήκωσαν μηχανήματα και εξοπλισμό, και ανέλυσαν κάθε λογής δεδομένα (π.χ. βάσεις δεδομένων, emails, μηνύματα στο WhatsApp, ακόμα και χειρόγραφες σημειώσεις που βρήκαν σε γραφεία).

Παράλληλα, ανέλυσαν πληροφορίες από την Κομισιόν και άλλες πηγές, και έκαναν 20 συνεντεύξεις. Το πόρισμα της OLAF εξασφάλισαν και έκαναν διαθέσιμο στο κοινό συνάδελφοι από το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel και την οργάνωση FragDenStaat.

Ρυμουλκήσεις, παραβιάσεις, ψέματα

Η εμπιστευτική έκθεση, που συνέταξε η OLAF, παρουσιάζει αρκετά περιστατικά, στα οποία Μέσα της Frontex καταγράφουν το ελληνικό Λιμενικό να ρυμουλκεί παράνομα λέμβους με πρόσφυγες

Σε ένα περιστατικό, που αφορά την επαναπροώθηση μιας βάρκα με 25 πρόσφυγες από τα ελληνικά στα τουρκικά ύδατα, παρουσιάζεται η παράθεση των γεγονότων μέσα από τους ισχυρισμούς του Λιμενικού Σώματος και την οπτική καταγραφή της Frontex:

• το Λιμενικό υποστηρίζει πως η λέμβος ήταν κατάλληλη για πλεύση, έφερε μηχανή, και οι επιβαίνοντες σε αυτήν επέστρεψαν στα τουρκικά ύδατα «αυτοβούλως»,
• στο βίντεο της Frontex, η υπερφορτωμένη βάρκα φαίνεται εμφανώς να ρυμουλκείται προς τα τουρκικά ύδατα, και δεν έχει δυνατότητα να κινηθεί «αυτοβούλως» — η μηχανή της έχει αφαιρεθεί.

Στις μεταξύ τους επικοινωνίες, στελέχη της Frontex μιλούν για την «επανάληψη τέτοιου είδους περιστατικών, που κάνει όλο και πιο δύσκολη την αντιμετώπισή τους». 

Και σημειώνουν πως το ελληνικό Λιμενικό ζητά από τα στελέχη της Frontex να αλλάζουν τις συντεταγμένες εντοπισμού των βαρκών, ώστε να μην εμφανίζονται σε ελληνικά αλλά σε τουρκικά ύδατα.

Το αεροπλάνο που στάλθηκε μακριά

Στην απόρρητη έκθεση της OLAF παρουσιάζεται ένα περιστατικό από τα ξημερώματα της 5ης Αυγούστου 2020, όταν αεροσκάφος της Frontex, που περιπολεί στο Αιγαίο, εντοπίζει βάρκα με περίπου 30 πρόσφυγες.

Τη στιγμή του εντοπισμού της, η βάρκα βρίσκεται εντός των ελληνικών υδάτων, και ένα σκάφος του ελληνικού Λιμενικού την ρυμουλκεί προς τα τουρκικά ύδατα.

Τα στελέχη της Frontex, που βρίσκονται στο αεροσκάφος, επισημαίνουν πως αυτό που βλέπουν να συμβαίνει «μπορεί να θέσει σε σοβαρό κίνδυνο την ασφάλεια των επιβαινόντων». Θα πρέπει, δε, να το καταγράψουν στην εσωτερική βάση δεδομένων.

Αλλά δεν τους δίνεται η δυνατότητα να μείνουν στο σημείο για πολύ.

Το αεροσκάφος, αναφέρεται, «έλαβε αμέσως εντολή από τον ειδικό της Ελληνικής Ακτοφυλακής να πετάξει μακριά». Αφού απομάκρυνε το αεροσκάφος από το σημείο, το ελληνικό Λιμενικό εμφανίζεται να λαμβάνει πρόσθετη μέριμνα, ώστε να παραμείνει μακριά.

«Στάλθηκε για να κάνει περιπολίες σε ελληνικό έδαφος μπρος-πίσω εννέα φορές, μεταξύ δύο σημείων στα οποία δεν σημειώθηκε ποτέ καμία δραστηριότητα», σχολιάζουν τα στελέχη της Frontex.

Οι ευθύνες των άλλων

Στο σημερινό newsletter εξετάζουμε τον ρόλο του ελληνικού Λιμενικού. Αλλά οι ευθύνες αγγίζουν και τους άλλους φορείς:

Frontex: Ο καλύτερα χρηματοδοτούμενος ευρωπαϊκός οργανισμός δεν είναι άμοιρος ευθυνών. Έχει αποδειχθεί πως στελέχη της Frontex κατέγραφαν ψευδώς δεκάδες περιστατικά παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ώστε να μην διερευνηθούν.

Ευρωπαϊκή Ένωση: Η ΕΕ απολαμβάνει ενός βολικού σχήματος: από τη μια, κουνάει το δάχτυλο στην Ελλάδα για τις επαναπροωθήσεις, από την άλλη, τις χρηματοδοτεί. Η ΕΕ προσφέρει στην Ελλάδα εκατοντάδες εκατ. ευρώ για drones, εξοπλισμό, συστήματα επιτήρησης, οχήματα, κλπ, που κάνουν τη ζωή των ανθρώπων στα σύνορα πιο δύσκολη.

Ελληνικές κυβερνήσεις: Διαχρονικά, τα Κόμματα στην Ελλάδα καταγγέλουν τις επαναπροωθήσεις όσο βρίσκονται στην αντιπολίτευση, και διαψεύδουν πως συμβαίνουν όταν βρεθούν στην εξουσία. Επί ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ, για παράδειγμα, ήταν ο βουλευτής της ΝΔ, Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης, που επέκρεινε τις επαναπροωθήσεις κι εξέφραζε την ανησυχία του για τα ανθρώπινα δικαιώματα, και ο τότε κυβερνητικός εκπρόσωπος, Δημήτρης Τζανακόπουλος, που τις διέψευδε.

Η «τουρκική προπαγάνδα»

Οι «παραδοσιακές» επαναπροωθήσεις περιορίζονταν σε μια απλή επιχειρησιακή πρακτική: οι βάρκες των προσφύγων εντοπίζονται στα ελληνικά ύδατα και οδηγούνται στα τουρκικά ύδατα με τη βία.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, έχει τεκμηριωθεί και μια πρωτοφανής επιχειρησιακή πρακτική του Λιμενικού:

• τα θύματα δεν αφήνονται σε κάποια βάρκα,
• αλλά εξαναγκάζονται να επιβιβαστούν σε πλωτές σχεδίες (life rafts) – σαν σκηνές camping, που όμως επιπλέουν στο νερό.

Αυτές οι σχεδίες δεν διαθέτουν μηχανή. Οι άνθρωποι παραμένουν σε αυτές, όπου τους πάει το κύμα, μέχρι να εντοπιστούν από την τουρκική ακτοφυλακή.

Η κυβέρνηση της ΝΔ επιφυλάσσει δύο λέξεις για όλα τα παραπάνω: «τουρκική προπαγάνδα». Η προπαγάνδα –ελληνική ή τούρκικη— μπορεί να κάνει πολλά: να δημιουργήσει εντυπώσεις, να αναδείξει θέματα, να αποκρύψει άλλα.

Αλλά, όπως επισημαίνει η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, επίσημο συμβουλευτικό όργανο της Πολιτείας, είναι συγκεκριμένες υποδομές που καθιστούν εφικτές τις επαναπροωθήσεις.

«Προκειμένου να πραγματοποιηθούν», αναφέρεται σε έκθεση του 2022, «φαίνεται να επιστρατεύεται ανθρώπινο δυναμικό, κτιριακές εγκαταστάσεις, βαριά οχήματα, πλωτά σκάφη και άλλα υλικοτεχνικά μέσα».

Λιμενικοί εγείρουν αντιστάσεις

Πώς έχουν τα πράγματα σήμερα;

Υπάρχει μια καθοριστική εξέλιξη: μετά την άσκηση διώξεων κατά 21 στελεχών του Λιμενικού, για την πρόκληση του πολύνεκρου ναυαγίου της Πύλου, λιμενικοί που υπηρετούν στα νησιά του Αιγαίου αντιλαμβάνονται ότι δεν βρίσκονται στο απυρόβλητο, όπως οι ανώτεροί τους τούς διαβεβαίωναν.

Υπάρχει μια τάση λιμενικών, λοιπόν, που δεν θέλουν να υπηρετούν στο Αιγαίο. Πολλοί αναζητούν μια μετάθεση.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, επίσης από το ναυάγιο της Πύλου κι έπειτα, παρατηρείται μια αλλαγή στάσης. Λιμενικοί που δέχονται από τους ανώτερούς τους εντολές για παράνομες πρακτικές άτυπα, δίχως δηλαδή αυτές να καταγράφονται, απαντούν πως για να προχωρήσουν σε όποια ενέργεια θα πρέπει να τους δοθεί επίσημα η εντολή.

Ώστε να καταγραφεί ποιος τους ζήτησε να πράξουν όσα πιθανώς ακολουθήσουν.